Opinie: “Van duurzame koploper naar fossiele achterblijver”

Opinie: “Van duurzame koploper naar fossiele achterblijver”

Door Jan-Paul van Soest –
Bij een goed impressionistisch schilderij is meteen duidelijk wat de afbeelding voorstelt, ook al zijn niet alle details uitgewerkt. Het totale beeld stáát, en correspondeert met de realiteit zoals iemand die zou zien als hij door zijn oogharen en tegen de zon in naar een landschap kijkt. Het boek Verslaafd aan Energie van Noud Köper is zo’n impressionistisch beeld. Wie grote delen van het energie- en klimaatbeleid van de afgelopen 30 jaar heeft meegemaakt weet: ja, zo ging het.

“Overheid spreekt niet met één mond”

In het boek denderen die jaren in sneltreinvaart voorbij, en wat beschreven wordt is een feest van herkenning. Nou ja, feest… Het beeld dat uit Verslaafd aan Energie stemt niet tot grote vrolijkheid. De ondertitel zegt het al: “waarom het Nederland niet lukt schoon, zuinig en duurzaam te worden”. Maar Verslaafd aan Energie beschrijft meer dat het Nederland niet lukte, impressionistisch, anekdotisch, maar analyseert minder; de vraag naar het waarom moet de lezer zelf beantwoorden. Maar Köper geeft hem voldoende stof om die vraag ook te kunnen beantwoorden. Aan de hand van interviews met de insiders en smaakmakers op het gebied van energie, klimaat, milieu worden de klapdeuren van de beleidskeuken wagenwijd opengezet. Of beter: keukens, meervoud, want wie aanhanger is van het formele idee dat er eenheid van beleid is, en dat de overheid met één mond spreekt, zal na lezing van dit boek daarvan wel genezen zijn. Eenheid van beleid kan wel een wensbeeld zijn, maar de praktijk staat daarvan ver af. Energie- en klimaatbeleid maken is niet eens the science of muddling through, zoals de Amerikaanse politicoloog Charles Lindblom het ooit noemde, maar de kunst van het bevechten van je politieke collega’s.

Rijnland-model ingeruild voor Angelsaksisch model

Althans, dat lijkt in de tweede helft van het beschreven tijdvak vooral het geval te zijn, met een kantelpunt rond de paarse kabinetten, toen het Rijnlandse model dat tot dan in Nederland in zwang was in hoog tempo werd ingeruild voor het Angelsaksische model, en het idee dat marktwerking het antwoord was, ongeacht de vraag. Verslaafd aan Energie analyseert dat niet met zoveel woorden, maar uit de journalistieke beschrijvingen komt wel bijna onontkoombaar naar voren dat rond die tijd een belangrijk keerpunt in het energie-, milieu- en klimaatbeleid ontstond. De grondtoon van de samenleving verschoof van samenwerking vanuit een perspectief op gemeenschappelijke doelen naar strijd op basis van individuele doelen en belangen. Hans Achterhuis ontrafelde de ideologische achtergronden van deze omslag magnifiek in zijn Utopie van de Vrije Markt. Noud Köper laat zien hoe die kentering voor het energie- en klimaatbeleid uitpakte: dramatisch.

Blind geloof in de vrije markt

In de tijd dat ‘groen’ ten onrechte een overwegend ‘links’ item lijkt te zijn geworden zijn we goeddeels vergeten dat de verduurzaming in de jaren ’80 op poten werd gezet door liberale ministers op het ministerie van VROM, en sinds vooral Paars-II net zo hard werd afgebroken door andere liberale ministers Jorritsma op Economische Zaken (VVD, in Paars-II), Brinkhorst (D66, in Balkenende-II), met dat verschil dat het echte liberalisme inmiddels in neoliberalisme was getransformeerd: een blind geloof in de zegeningen de vrije markt.

Schone schijn van duurzame ambities

Konden voor ‘Paars’ de bewindslieden op VROM nog in goed overleg met andere ministers en vooral de premier zaken doen, na ‘Paars’ moesten de bewindslieden, soms minister, soms slechts staatssecretaris, tegen de krachtige stroom van het neoliberalisme inzwemmen. Was voor ‘Paars’ een set afspraken met de nog niet geliberaliseerde en geprivatiseerde energiesector voldoende om wat schone en zuinige ambities veilig te stellen, na ‘Paars’ kwam het duurzaamheidsbeleid vaak neer op verregaande doelen, die met de oude instrumenten afspraken en convenanten werden nagestreefd. Maar die waren in de nieuwe geliberaliseerde situatie die de sector tot compleet andere afwegingen en keuzes dwong, volkomen ineffectief. Verdergaande maatregelen werden tegengewerkt omdat ze niet zouden sporen met het idee van marktwerking en met het onthutsend naïeve geloof dat de markt ook wel zijn zegenrijke werk zou doen op het gebied van verduurzaming van de energiehuishouding. Deze veranderingen kregen een logisch vervolg in het kabinet-Rutte, waarbij de VVD volledig afstand nam van zijn eerdere duurzame voormannen Winsemius en Nijpels, en minister Schultz van Hagen en staatssecretaris Atsma het ministerie van VROM in een paar jaar kon ombouwen naar het ministerie van VROEM. En waarin inmiddels ook zelfs de schone schijn van de duurzame ambities aan de kraakwagen is meegegeven.

Van duurzame koploper naar fossiele achterblijver

Verslaafd aan Energie beschrijft en illustreert deze teloorgang van een ooit duurzame koploper, met een goedgeschreven, onthutsend, en soms gelukkig ook komisch journalistiek verslag van 15 jaar opbouw en 15 jaar afbraak van het Nederlandse energie- en duurzaamheidsbeleid, die ik in de afgelopen 30 jaar ook van nabij en binnenuit kon meemaken. Het beeld stáát, maar fraai is het niet. Koop dit boek. Lees het. Huiver. En doe wat – verzin een list.

Jan Paul van Soest, Partner bij De Gemeynt.

Met dank aan Energiepodium, een initiatief van Gasterra.

Reacties gevraagd

Wat vindt u? Is Nederland verworden tot fossiele achterblijver en zo ja, wat is er nodig om dit om te buigen? Of bent u het niet hiermee eens en moet Nederland vooral haar hoofd koel houden en niet van de wijs laten brengen door ‘duurzame sprookjes’? Of ziet u een middenweg? Laat uw reactie achter op deze website.