Warmtevisie Kamp: ‘Minder gas door inzet restwarmte’

Warmtevisie Kamp: ‘Minder gas door inzet restwarmte’

Opinie – Deze week kwam het kabinet met de ‘warmtevisie’. Door de inzet van industriële restwarmte voor het verwarmen van woningen kan het gasverbruik verminderd worden. Een serieus plan, of een slimme afleidingsmanoeuvre?

Door de aardbevingen in Groningen is het onderwerp van de energietransitie weer urgent. De gevolgen van de gaswinning hebben de relatieve luwte waarin de overheid zich geparkeerd had middels het ‘ambitieuze’ SER energieakkoord geheel weggenomen. De gaskraan zal afgeknepen moeten worden en nu is bedacht dat dit kan door de inzet van beschikbare restwarmte van de industrie en bijvoorbeeld afvalverwerkingsinstallaties. De vraag is of dit plan serieus genomen moet worden of dat het een afleiding is van de feitelijke discussie die gevoerd moet worden over de transitie. Namelijk: hoe kunnen we de de voorgenomen energiebesparing waarmaken en de overstap op hernieuwbare bronnen versnellen.

Stadswarmte kennen we al lange tijd en het principe is eenvoudig. Met de warmte die vrij komt bij de opwekking van elektriciteit in een gas- of kolengestookte centrale wordt water opgewarmd dat verspreid wordt via een netwerk van leidingen naar woningen en bedrijven. Zo kan ook de restwarmte van industriële processen gebruikt worden voor verwarming. Vooral bij afvalverwerking is het gebruikelijk om de vrij gekomen warmte voor dat doel te gebruiken en nieuwe ‘reststoffen energie centrales’ worden mede daarvoor ingericht. Afval is business en bedrijven als Attero maken daar elektriciteit van, naast stoom en warmte. Een voorbeeld van nuttige symbiose is de REC Harlingen die al het Friese afval verwerkt en stoom levert aan buurman Frisia voor de zoutproductie, die eerder de grootste gasafnemer van de regio was. De vijf jaren jonge AEB die naast elektriciteit ook warmte voor Amsterdamse woningen maakt, blijkt verlieslatend (AT5). Voor nieuwe warmtenetten geldt dat het rendement op de investering ‘ontzettend laag‘ is (BNR).

Restwarmte en duurzaamheid

Door inzet van restwarmte wordt een CO2 reductie gesuggereerd. Het nieuwsbericht van de Rijksoverheid ‘Kabinet stimuleert overstap van gas naar duurzame warmte’ beweert dat de inzet van (nieuwe) warmtenetten ‘tot 75% minder CO2 uit stoot ten opzichte van een huishouden met een Cv-installatie’ kan leiden. Deze stelling kan vast rekenkundig correct onderbouwd worden, maar is in een breder perspectief een loze uitspraak. De CO2-footprint van de warmtebron (de centrale) verandert niet en wordt door nieuwe leidingnetten met pompen, kranen, bij-verwarming, rendementsverlies en jaarlijks onderhoud alleen maar groter. De CO2 reductie door het terugbrengen van het aantal woningen en bedrijfspanden met een gasgestookte verwarming staat op zich en kan ook langs andere wegen bereikt worden. Restwarmte is per definitie niet duurzaam, want a) niet hernieuwbaar en b) voortkomend uit een proces dat we nu of op termijn al helemaal niet meer willen.

Energie efficiency

Belangrijkste pijler van het Europese en ook Nederlandse energiebeleid is energiebesparing in de gebouwde omgeving en industrie (zie de EU Energy Efficiency Directive). Als het om gas gaat, heeft ECN berekend dat voor de bestaande utiliteitsbouw het besparingspotentieel 37% bedraagt. Het uitbreiden van warmtenetten staat haaks op de mogelijkheden van energiebesparing. Voor de bestaande woningvoorraad is een nog hogere besparing mogelijk, want energieneutrale woningen of woningen met nul-op-de-meter worden dagelijks gerealiseerd. Bij het terugdringen van het energieverbruik snijdt het mes aan meerdere kanten. De gaswinning in het Groningen-gasveld kan omlaag. Het onderhoud op de instandhouding van het gasnet kan afgebouwd worden. Uit de financiële opbrengst van energiebesparing kunnen werkelijk duurzame maatregelen gefinancierd worden. Misschien wel een betere businesscase dan die warmtenetten, die op papier ogenschijnlijk bijdragen aan CO2 reductie, maar niet aan meer duurzame energie en zeker niet aan meer energie efficiëntie.

Alternatieven voor restwarmte

De afvalenergiecentrale produceert elektriciteit dat via het bestaande net eenvoudig te verspreiden is. Als door technische ontwikkeling meer warmte die vrijkomt bij de verbranding van afval omgezet kan worden in elektriciteit, dan hebben we daar wellicht méér aan dan aan de restwarmte voor onze woning. De energietransitie betekent een verdergaande ‘elektrificering’ van onze samenleving, waarvan het energieneutrale gebouw zonder gasaansluiting, maar met warmtepomp, het voorbeeld is. Aan elektriciteit is geen enkel gebrek, zeker lokaal niet. De ontwikkeling van ‘power to heat’ gaat snel en de warmtepomp met warmte-koude opslag in de bodem is al een bewezen alternatief voor gasgestookte verwarming. Maar ook de warmtepomp op buitenlucht of water als koelmedium doet opgang. In de brief over de ‘warmte-wende’ staat zijdelings vermeld dat de overheid proefprojecten voor geothermie ondersteunt, wellicht de reden dat de woorden ‘duurzame warmte’ in de kopregel staan. Toch gaat het plan in feite niet over aardwarmte, maar over investeren in gebruik van industriële restwarmte.

De markt moet het doen

Als het om een serieus plan gaat, dan volgt de overheid dezelfde aanpak als bij de afgeslankte invulling van Europees energiebeleid: ‘Zelfverantwoordelijkheid als eerste, dan faciliteren en stimuleren en dan pas financieren en subsidiëren.’ Uit de plannen van Kamp blijkt dat een investering in warmtenetten niet aan de overheid is, maar aan het bedrijfsleven. Om het rendement op deze investeringen gezonder te maken, zal het speelveld voor de markt voor warmte distributie opnieuw ingericht moeten worden. Dat is ‘faciliteren’, geen stimuleren, laat staan subsidiëren. Maar als bedrijven er brood in zagen, dan deden ze het al. De inzet van restwarmte voor huizen en bedrijfspanden is onnodig duur. Investeer in energieneutrale woningen, dan is die restwarmte niet en nooit meer nodig.

Doe mee aan de discussie over ‘het nut van restwarmte’:
– Wat is het rendement eigenlijk van stadswarmte?
– Wat zijn de kosten voor warmtenetten, uitgedrukt in aantallen zonnepanelen?
– Kan verbrandingswarmte niet op een andere manier in energie omgezet worden?

Zend je bijdrage aan siebe@energiemedia.nl

Siebe Schootstra is hoofdredacteur van EnergieMedia