Wat is noodzakelijk voor de transitie naar een circulaire economie?

Wat is noodzakelijk voor de transitie naar een circulaire economie?
EXPERTBIJDRAGE

In de komende decennia moet de economie in Nederland omgevormd worden naar een circulaire economie. Dat is noodzakelijk, omdat we een tekort aan eigen grondstoffen hebben en hiervan teveel verbruiken. Hoe krijgen zowel overheid als het bedrijfsleven deze transitie voor elkaar?

Het kabinet heeft het Rijksbrede Programma Circulaire Economie ontwikkeld. Maar is dat afdoende? Nee, zeggen wetenschappers Jan Jonker en Hans Stegeman. Er moet volgens beiden ook een Deltaplan Circulaire Economie komen. Zo’n plan zorgt voor focus en financiën, vereisten die broodnodig zijn om de transitie voor elkaar te krijgen.

Lineaire economie

Het sluiten van kringlopen van grondstoffen. Daar gaat het om bij een circulaire economie. Met als achterliggend idee dat producten en materialen zo lang mogelijk worden hergebruikt en grondstoffen hun waarde behouden.

In onze huidige economie worden producten al snel afval. Het is een lineaire economie: van productie en verkoop naar gebruik en afval. Het komt zelfs voor dat producten zo worden ontworpen dat ze binnen een gestelde termijn kapot gaan. Dat heet ‘geplande veroudering’, de bewuste veroudering van producten. Bijvoorbeeld in gebruik, zoals een wasmachine die minder lang mee gaat dan vroeger. Of in ontwerp, zoals mode die steeds sneller verouderd, zodat we steeds weer nieuwe kleding blijven kopen. Of zoals onze smartphones, die na twee jaar technologisch én modisch echt niet meer aan onze eisen voldoen.

Wij leggen door deze manier van produceren en consumeren een flinke druk op onze bronnen, zoals grondstoffen en energie. Vandaar dat de overheid onlangs het Rijksbrede programma Circulaire Economie opstelde en er een meer concreet akkoord tussen 200 partijen werd gesloten in het Grondstoffenakkoord.

Leidende rol voor overheid

Volgens hoogleraar Jan Jonker en promovendus Hans Stegeman gaan die plannen echter nog niet ver genoeg. Zij pleiten voor een Deltaplan Circulaire Economie, waarbij de overheid een leidende rol neemt. Vergelijk het met de periode dat Nederland massaal op het gas werd aangesloten. De rol van de overheid is daarbij essentieel, want het tempo van de transitie is nu nog veel te laag.

In het Rijksbrede programma Circulaire economie pleit de overheid om in 2030, over 17 jaar, al 30 procent minder grondstoffen te gebruiken. Dat betekent dat heel het bedrijfsleven en alle overheden meegenomen moeten worden in deze transitie. Ook consumenten moeten zich gaan realiseren dat de manier waarop we nu consumeren niet zo door kan blijven gaan.

Afval wordt grondstof

Voorbeelden van grondstofstromen die in Nederland goed georganiseerd zijn, zijn recycling van glas, papier en plastic. Echter, voor textiel bestaat dat nog niet. Terwijl textiel een van de grootste afvalstromen in onze economie is. En de vezels kunnen prima opnieuw worden hergebruikt.

We gooien dus heel veel waarde weg, terwijl dat niet hoeft. Waarom kunnen we gebruikers niet belonen als ze bijvoorbeeld hun jeans inleveren? We kennen inmiddels al bedrijven die in staat zijn hun producten een tweede of derde leven te geven.

Denk hierbij aan Interface, producent van vloertegels, dat mensen met een arbeidsbeperking inzet om te beoordelen of teruggekomen tegels nog bruikbaar zijn. De vloertegels worden vervolgens gereinigd en opnieuw verkocht. De tapijttegels die niet meer geschikt zijn, worden teruggebracht naar grondstofniveau. De reststromen kunnen hierbij dusdanig worden georganiseerd, dat economisch en ecologisch verantwoord hergebruik van grondstoffen mogelijk is.

Wat is het Deltaplan Circulaire Economie?

Maar dat gaat alleen maar lukken als de overheid een hele actieve rol speelt. Vandaar dat Jonker en Stegeman pleiten voor het Deltaplan Circulaire Economie: een maatschappelijke brede transitie van inwoners, bedrijven en overheid.

De wetenschappers schatten dat een investering van zo’n 10 miljard euro op jaarbasis nodig is voor een periode van twee decennia. Dan lukt het volgens beide onderzoekers om Nederland massaal te laten ‘kantelen’. De financiële middelen halen ze uit de historisch lage rente en de behoorlijk gedaalde staatsschuld.

Bovendien vraagt het Deltaplan om een minister van Circulaire Economie, met de status van vice-premier. Om een vliegwiel te creëren móet de overheid ambitieuze stappen zetten. Van een breed gedragen circulaire economie, en bijbehorende business-, organisatie en verdienmodellen is nu nog nauwelijks sprake.

De praktijk

Een Deltaplan is dus noodzakelijk om een circulaire economie in de praktijk te laten slagen. Er liggen stapels rapporten en plannen, maar een kanteling in de praktijk is er nog nauwelijks. Het gaat volgens het nieuwste onderzoek van Jan Jonkers om slechts een handvol bedrijven die circulaire economie in de praktijk brengt. Het zijn steeds dezelfde namen die genoemd worden: Auping, FrieslandCampina en Interface om er maar een paar te noemen.

Het laatstgenoemde bedrijf ontwikkelde onder meer een circulair interieurconcept voor de New World Campus is Den Haag, waarbij Interface eigenaar blijft van de vloerbedekking en New World Campus betaalt voor het gebruik. Een aantal bedrijven zijn op 19 mei a.s. te bezoeken tijdens een regiotour Circulaire Economie Business Modellen (CEBM).

Inkopers als aanjagers

In het Deltaplan zien de onderzoekers ook een duidelijke rol voor overheden en consumenten als inkopers. Juist door de vraag te stellen naar hergebruik en recycling, kunnen zij de motor van de circulaire economie aanjagen. Die rol van consumenten wordt tot nu toe nog nauwelijks onderzocht.

Het is daarom ook interessant te bekijken hoe die rol wordt ingevuld binnen de Green Capital Challenge voor circulaire economie die op dit moment loopt in Nijmegen. Inwoners van Nijmegen ontwikkelen gezamenlijk een aantal challenges om juist die bewustwording bij consumenten in inwoners op gang te brengen. Op die manier worden bedrijven ook door de vraagkant onder druk gezet. Dat zal de ontwikkelingen versnellen, waardoor de motor van een andere, circulaire economie dan met kracht gaat draaien.

Dit artikel is geschreven door Yvonne Keijzers. Ze werkte jarenlang als (hoofd-)redacteur voor diverse vakbladen. Sinds 2007 werkt zij als freelance tekstschrijver en adviseur voor verschillende klanten, waaronder MKB-bedrijven, multinationals en overheden.